सुरेश आचार्य ।
नेपालको संविधानले “श्री ५” लेख्न वा प्रयोग गर्न निषेध गरेको वा प्रतिबन्ध लगाएको छैन।
“श्री ५” शब्दको प्रयोग नेपालको मौलिक परम्परा, इतिहास र सांस्कृतिक मनोविज्ञानमा आधारित वैध, सम्मानसूचक र संवैधानिक रूपमा सुरक्षित शब्द हो।
बरू, सरकारले मान्यता दिएको “श्रीमान्” शब्द चाहिँ भाषिक र लैङ्गिक रूपमा एकल लिङ्ग संकेत गर्ने शब्द हो र त्यसको प्रयोग न्यायिक क्षेत्रमा तटस्थताविरुद्ध जान्छ।
“श्री ५” भनेको “श्री श्री श्री श्री श्री” हो ! अब कसैले एक पटक “श्री” लेख्छ कि “३ पटक श्री” लेख्छ वा “६ पटक श्री” लेख्छ, त्यो उसको वा उसलाई त्यसरी सम्मान गर्नेहरूको स्वेच्छाको कुरो हो !
ललितपुर महानगरपालिकामा एक जना “श्री श्रीप्रसाद” भन्ने ईन्जिनियर हुनुहुन्छ, राप्रपाका केन्द्रीय सदस्य दिनेश कार्कीको नाम अघि पनि “श्रीश्री” रहेको छ ! मेरा स्वर्गिय ज्योतिष गुरूको नाम अघि ३ पटक श्री रहेको थियो- श्रीमान् श्रीश्रीबल्लभ” । प्रदेश एकमा एमाले पार्टीका “श्री श्रीपॉच राई” वा “श्री श्रीपन्च राई” भन्ने नामधारक प्रदेश सभा सांसद र पूर्वमंत्री हुनुहुन्छ ।
“श्री ५” लेख्ने तरिका पनि फरक फरक छ ! कुन् “श्री श्री श्री श्री श्री” वा “श्री ५” शव्द चाही सरकारको प्रतिबन्धमा परेको हो ?
नेपाल र भारतमा प्रसिद्ध श्री श्री १००८ जगद्गुरु शङ्कराचार्य, श्री श्री १००८ कमलनयनाचार्य, श्री श्री १०८, श्री श्री रविशंकर (Art of Living), श्री श्री १००८ श्री बालयोगेश्वर, श्री श्री योग आश्रम नेपाल, श्री श्री लक्ष्मी नारायण (संयुक्त देवी–देवता पूजा), श्री श्री जानकी मन्दिर संरक्षण समिति, श्री श्री दक्षिणकाली मन्दिर विकास समिति प्रचलित रहेका शव्दहरू हुन् !
नेपालका एकीकरणकर्ता राजा पृ्थ्वीनारायण “बडामहाराजा” भएकाले उनको नाम अघि “श्री श्री श्री ५ महाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाह” अर्थात उनी वास्तवमा “श्री ७” हुन् ! ऐतिहासिक दस्तावेजहरूमा यस्तो लेखिएको पाइन्छ ।
“श्री ५” एउटा “शव्द” र अर्को “अंक” ले बनेको छ ! नेपाल प्रहरीलाई “शव्द” वा “अंक” कुन चाहीको प्रयोग आपत्तिजनक वा गैरकानुनी लागेको हो?
“पाँच” (वा “पञ्च”) शब्द हाम्रो समाजमा अत्यन्तै गहिरो धार्मिक, सांस्कृतिक, भाषिक र सामाजिक महत्व बोकेको बहुआयामिक शब्द हो। यस शब्दको प्रयोग विभिन्न सन्दर्भमा पवित्रता, सामूहिकता, सन्तुलन, शक्तिको प्रतीक को रूपमा हुन्छ।
पञ्चकन्या, पञ्चमुखी, पञ्चबली, पञ्च तत्व, पञ्चामृत, पञ्चगव्य, पञ्चसूत्र, पञ्चप्रण जस्ता मात्र होइन, गाउँका पाँच जना निर्णायक जसलाई पञ्च वा पञ्चभलादमी भन्ने यूगौदेखिको चलन अधावधि कायमै छ । अतः “पञ्च” शब्द कुनै विवादास्पद वा निषेधयोग्य होइन, बरु नेपाली समाजको मौलिक पहिचान, संस्कृति र चिरस्थायी दर्शनको द्योतक हो।
स्वभाविक रूपमा नेपाल प्रहरीलाई प्रश्न उठ्छ- अदालतमा “मर्द” न्यायाधीसलाई “अविवाहित महिला अधिवक्ता” ले “श्रीमान्” भन्नु पर्ने ब्यवहारिक वा कानुनी बाध्यता, के हो ? अथवा, परम्पराका रूपमा प्रचलनमा आएको शव्द हो कि होइन?
नेपाली प्रचलन अनुसार व्यक्तिको प्रतिष्ठा, गरिमा, ऐश्वर्य, र उच्चतम गरिमा दर्शाउन पाँच पटक “श्री” शब्द प्रयोग गर्ने गरिएको जनपरम्परा र जनश्रुति छ !
राजतन्त्रको अन्त्य र गणतान्त्रिक संविधान २०७२ ले राष्ट्रप्रमुखका रूपमा पहिलेदेखि कायम, “श्री ५” को “संवैधानिक पद” मात्रै हटाइएको हो । सिधा कुरा, यसअघिका सबै संविधानमा “श्री ५ महाराजाधिराज” पद राज्यको सर्वोच्च संवैधानिक पद थियो, जसले नेपालको सार्वभौमसत्ता, राष्ट्रिय एकता र धार्मिक संरक्षणको प्रतिनिधित्व गर्थ्यो। अहिले त्यसको प्रयोग वा प्रतिनिधित्व संसदमा, राष्ट्रपतिमा र सरकारमा विभाजित गरिएको छ ।
जसरी “जननेता” वा “महामानव” वा “सर्वमान्य” अथवा “कमरेड” शव्द श्री केपी ओलीलाई प्रिय होला, त्यस्तै प्रिय अरूलाई नहुन सक्छ ! यसकारण आदरसूचक, सम्मानजनक वा गरिमाजन्य “श्री ५” एक “विशिष्ट” शव्द हो, जसलाई दलगत राजनीतिक ऑखाले हेर्न मिल्दैन !
श्री ५ ज्ञानेन्द्रका संवाद सचिव डा. फणिराज पाठकलाई पक्राउ गर्ने नेपाल प्रहरीले जवाफ दिनु पर्दैन ?
“श्री” + “मान्” = आदरसूचक पुरुष शव्द हो । किनकि, “मान्” प्रत्यय संस्कृत व्याकरणमा पुंलिङ्ग व्यञ्जक हो। अदालतले यही शव्दलाई मान्यता दिएको छ ।
अथवा, कानुनको व्याख्यामा “पुलिंग जनाउने शव्दले स्त्रीलिंग र स्त्रीलिंग जनाउने शव्दले पुलिंग जनाउन सक्छ” भनी संसदले पारीत गरेका कानुनमा लेखिएका शव्दलाई टेकेर त्यस्तो “श्रीमान्” को गलत व्याख्या सुरू गरिएको हो त? भाषिक रूपले “श्रीमान्” लाई तटस्थ (neutral) होइन, स्पष्ट रूपमा पुरुषसूचक (male) को रूपमा मानिन्छ।
त्यसमा पनि कुनै विवाहित महिलाले परपुरूष न्यायाधीसलाई “श्रीमान्” भन्ने सॅस्कार बसाउन खोज्नु वा बाध्यात्मक अवस्था लागू गर्न न्यायलयमै “प्राक्टिस” गरिनु गलत वा गैरकानुनी हुन्छ कि हुन्न ?
“ऊॅ” अथवा “ओम” शव्दलाई शव्दकोषबाट झिक्न दबाब दिनेहरूले नेपाली शव्दकोषबाट “श्री” शव्दलाई नै कुनै दिन हटाउन पनि सक्छन् ! हटाउन्- तर तिनकै नामअघि “कमरेड” होइन, बरू “किचिरी” शव्द लेखिनेछ !
तसर्थ, “श्री ५” वा “श्री ५ महाराजाधिराज” प्रयोग गर्नु कुनै कानुननः अपराघ होइन।तर, यही आधारमा सरकारले कसैलाई पक्रिनु वा प्रशासकीय कारबाही गर्नु वा धम्क्याउनु सरासर संविधानको उल्लंघन हो !
